نقدكتاب« موسيقي درفرهنگ لرستان»
نوشته:دكترسكندرامان الهي بهاروند
بقلم : فرهاد مشتاق – كارشناس موسيقي
كتاب« موسيقي در فرهنگ لرستان» تأليف دكترسكندرامان الهي بهاروند به همت پژوهشگاه مردم شناسي سازمان ميراث فرهنگي وگردشگري كشور و نشرافكار منتشرشده است . اين كتاب در زمينه موسيقي ، فرهنگ ، تاريخ ، رسوم و مردم شناسي از منظر موسيقي لرستان نگاشته و تدوين شده است . موضوع اصلي كتاب موسيقي است كه يكي از مهمترين شاخصه هاي فرهنگي لرستان بشمار مي آيد . اين كتاب علاوه برسودمندي و پرارج بودن داراي مطالبي است كه از ديدگاه موسيقي شناسي تخصصي قابل بررسي قرارمي باشد . مقوله هاي علمي ، فرهنگي و هنري به دليل اهميت و حساسيتشان دقت فراوان و نشر و انتشار اين مقولات درنگ و دقت دو چندان مي طلبد . اين مقولات ضمن حساسيت مذكور هميشه بستر مناسب و مهمترين تريبون گفتگو و تضارب آراء و چالش فكري و تولد ذهنيتهاي نوين و سازنده بوده و هست بنابراين بر همه ما شايسته است كه ضمن رعايت ادب و حريم مكتب اساتيد با رسميت شناختن ديدگاه ها و طرح نقطه نظرات به رشد و تعالي فرهنگ جامعه كمك نماييم . همانگونه كه ميدانيم دكترامان الهي يكي از بزرگان رشته مردم شناسي درايران و چهره اي علمي وشناخته شده است و همين وسعت نظر و عظمت فكري و انساني اين استاد سبب شد تا به اين كاردشواردست بزنم وكتاب ايشان را بررسي و نقدكنم . اميدوارم كه پوزش مرا پذيرا باشند و اين نوشته را مشقي در پيشگاه عالي مقام خود دانسته و نكات مورد قبول را درچاپ بعدي لحاظ نمايند . هرچندكه ميدانيم ايشان يكي ازوزنه هاي علمي ايران و از مفاخر اين استان هستند اما بقول ارسطو فيلسوف بزرگ يوناني كه در نقد استاد خود افلاطون گفته بود : « من استادم افلاطون را بسياردوست ميدارم اما حقيقت را دوست تر مي دارم» وخاصيت علوم ومعارف بشري همين است كه قابل نقدو تكامل پذيرند . كتاب در 187صفحه ودر سال 1384چاپ شده و مشتمل بر دو فصل است . فصل اول پيرامون خنياگران لرستان و فصل دوم در مورد خنياگري و سنت هاي مردمي است . درفصل اول ضمن مروري تاريخي برسرزمين لرستان به تحولات اجتماعي و سياسي از منظر مردم شناختي اشاراتي شده كه ضمن مختصر بودن بسيارسودمند و قابل استفاده است . اما درمتن كتاب اشتباهات تايپي و چاپي فراواني ديده ميشودكه تعداد آنها بسيار زياد و سئوال برانگيزاست و بيشترنشان ازتعجيل در به چاپ رساندن اين كتاب دارد ! هرچند اشتباهات تايپي و غلطهاي نگارشي درحوزه چاپ و نشراتفاقي است كه ممكن است پيش بيايد و حتي نواقص چاپي متوجه مؤلف نگردد اماكتابي كه درصفحات نخست پيشگفتار آن بعنوان رساله معرفي شده و بقلم يكي ازبزرگان علمي ايران منتشر شده مي بايست با دقت هرچه تمامتر ويراسته و تمام مراحل نشرآن بدون اغماض كنترل شود و حتي باكارشناسان و پيشكسوتان و فرهنگ شناسان آن حوزه فرهنگي مشورت نمايند تا ضمن رفع خطاهاي احتمالي ازجامعيت و صحت آن رساله اطمينان حاصل گرددكه متأسفانه درجامعه علمي ما كمتر مرسوم است . به نظرميرسد استاد امان الهي از وجود اينهمه اشتباه بي اطلاع باشند زيرا با دقت نظر و حساسيت علمي كه از استادسراغ داريم مشاهده اينهمه اشتباه تايپي تعجب برانگيز است . ضمن اشاره به چندمورد از آنها بعنوان نمونه به نكات تخصصي موسيقي نيزاشاراتي خواهدشد و سايرمطالب را به عهده صاحب نظران مي سپاريم . جدول نشانه هاي واج نگاري صفحه 12داراي اشتباهات تايپي است. درصفحه 16پاراگراف دوم تاريخ 1357به اشتباه 1375درج شده است . درصفحه 17پاراگراف سوم خط آخر اگر به جاي كاربرد كلمه «شدت» افزايش بكاربرده ميشد از نظر ادبي بيان بهتري مي يافت زيرا تعداد فارغ التحصيلان دانشگاهي در رشته هاي مختلف افزايش مي يابد نه شدت ! از مطالب صفحه 19كتاب چنين برمي آيدكه نوشته هاي اين كتاب حاصل يك گفتگو است نه نوشته پژوهشي . برخي از واژه هاي گويش لري و همچنين آوانگاري انگليسي آنها داراي اشتباهات تايپي است مثل « صحوحونه » كه بهتر بود به شكل« صاحاو حونه » نوشته مي شد و همچنين واج نگاري تمام واژگان لازم وضروري بنظرميرسد . بيشتر نمونه هاي شعري كه اكثرآنها داراي اشتباه چاپي مي باشند از مناطق جنوب لرستان انتخاب شده اند درصورتي كه در تحقيق جامع ميبايست به تمام حوزه هاي جغرافيايي تحت پوشش آن استان و منطقه پرداخته شود و با ذكرنمونه ازتمام آيين ها و سنت ها و عناصر فرهنگي گويش ها و لهجه ها به كامل بودن آن كمك كند . بنابراين جامعيت هرپژوهش علمي منوط به ارائه نمونه هايي ازتمام طوايف و ايلات و مردم لرستان است . ترجمه بيت 15صفحه 64 از نظرتايپ اشتباه وازلحاظ ترجمه ضعيف و نارسااست . در پايين صفحه 71 مشخص نشده شعر از نگارنده است يا ترجمه آن؟ درصفحه 11 موسيقي به دو عنوان « موسيقي كلي » و« موسيقي محلي» تقسيم شده كه معلوم نيست منظور از موسيقي كلي چيست؟ آخرين شعرصفحه 67 اشتباه نوشته شده كه صحيح آن اين است « ناونم بخت منه يا هه چنينه » . nāvenem baxte mena yā he Čenina درصفحه 93 مي بايست به جاي كلمه «جذر» «جزر» نوشته ميشد چونكه درگويش لري« زجر» بصورت معكوس و محلي«جزر» تلفظ ميشود وكلمات تغييرحروفي ندارند. درصفحه 101 بكاربردن لفظ عاميانه « ميكانيكها» در يك تحقيق علمي جالب نيست . درپيشگفتارصفحه 9 به منتشرشدن يكي ازمجلات علمي موسيقي باعنوان موسيقي شناسي قومي Ethnomusicology اشاره شده كه معلوم نيست منظور مؤلف انتشار اين مجله در ايران است ياخارج ازكشور؟ زيرا در داخل كشور مجله مستقلي تحت اين عنوان تاكنون منتشرنشده است . البته گفتني است كه مجله (فصلنامه) تحت عنوان « موسيقي شناسي ايراني » توسط استاد محسن حجاريان درآمريكا منتشرمي شد و بسيار ارزشمند است . دكترمحسن حجاريان متولدخرم آباد و داراي مدرك دكتري در رشته موسيقي شناسي قوميEthnomusicology و هم اكنون استادكرسي موسيقي شناسي دانشگاه تهران است . حجاريان چهره اي جهاني و از مفاخر لرستان و ايران است . در اين كتاب نيز همچون سايرجستارها و مطالبي كه پيرامون موسيقي لرستان نوشته ميشودموسيقي لري به اشتباه ماژور يا ماهور نامگذاري شده است . درصفحه 153آهنگ «قدم خير» re ماژورماهورنامگذاري و معرفي شده است كه پيوندعلمي و منطقي اين دو واژه كه از دو فرهنگ هستند امكان پذيرنيست يعني نه ماژور ماهوراست و نه ماهور ماژور و تركيب «ماژورماهور» اشتباه است . بهتراست بدانيم طبق روش ، الگوها و تعاريف اتنوموزيكولوژي (موسيقي شناسي اقوام مختلف) موسيقي هرتمدني براساس فرهنگ ، واژگان ، زبان ، علم ، احساس ، سازشناسي ، تئوري ... و طبق مفاهيم و براساس اشل آن مكتب تعريف و نامگذاري ميشود . بايد دانست كه سير(حركت )گامهاي ماژور با سيرمقامهاي لرستان بسيارمتفاوت هستند . همچنين سير و چيدمان نتهاي موسيقي لري باحركت نغمات دستگاه ماهور و طبقات نغمگي و دانگ هاي آن بسيارمتفاوت است زيرا دستگاه كليتي ازگوشه ها و درجاتي است كه تاكامل نواخته نشوند و اين سيرطي نشود اطلاق لفظ دستگاه به آن نغمات اشتباه و نارساخواهدبود . دستگاه داراي شرايطي است كه درمقاله اي جداگانه به آن خواهم پرداخت امابعنوان نمونه براي اداي دستگاه ماهور بطوركامل مي بايست گوشه ها و درجات اصلي مثل : درآمد-كرشمه- خسرواني- دلكش ( يا يكي از اوج ها ) - خاوران و عراق و ترتيب گوشه ها پشت سرهم (رديف) نواخته شوند . همين امر تعريف رديف را كامل ميكند زيرا بايد نت ها وگوشه ها پشت سرهم(به رديف) اجرا شوند تا دستگاه تكميل شود . نكته ديگر اينكه هركدام از دستگاه هاي موسيقي ايران ميتوانند در دل خود دستگاههاي ديگري را جاي دهند يعني با مدگردي درگوشه هاي اوج دستگاه ماهورمثل گوشه دلكش ميتوانيم به دستگاه شورتغييرمايه دهيم درصورتي كه موسيقي مقامي نواحي ايران اينگونه نيستند . حال با اين تعاريف مي بينيم گستره و دامنه صوتي مقامهاي(آهنگهاي) موسيقي لري كمتر از گستره صوتي دستگاه ماهوراست و موسيقي لري و حتي موسيقي ساير نواحي ايران شرايط دستگاه بودن را ندارند ولي ماهيت و هويت مستقل خود را دارند و بايد بنام مقام مورد نظرخود نام گذاري شوند . اين قضيه نه تنها براي اقوام ايران و سايرملل ضعف محسوب نمي شود بلكه امتيازي است كه بيانگر هويت داشتن فرهنگ و موسيقي است كه با وجود تفاوتهاي فرهنگي داراي تئوري و مفاهيم و معناي خاص خود مي باشند . يعني هنر موسيقي معرف فرهنگ و زبان هرقومي است بنابراين هرچند موسيقي لري شبيه به ماهوراست و مي تواند درآن كوك نواخته شود اما به دليل اينكه فواصل چيدمان نتهاي آن كاملا منطبق بر فواصل ماهورنيست و داراي هويت مستقل وشناسنامه است و نت هاي اصلي آن بيشتر از دو دانگ حركت ندارند ماهور نيست اما مي توانيم بگوييم درمايه و محدوده ماهور اجرامي شود . نكته مهم ديگراينكه نمونه هاي نتاسيوني كه درپايان كتاب آورده شده ضمن ارج نهادن به تلاش اساتيدگذشته براي نت نويسي موسيقي لري در قديم بعنوان اولين نمونه هاي ارزشمند موسيقي لري بايد براساس مدلهاي معاصراتنوموزيكولوژي اين ترانه ها را دوباره نت نويسي نمود . اين نت نويسي ها نمونهاي سالهاي گذشته هستندكه با وجود ارزشمند بودن مي بايست تصحيح گردند . متاسفانه هر پژوهشگرموسيقي لري بدليل دردسترس بودن از اين نمونه ها استفاده مي كنند و حاضرنيستند از استيل ها و روشهاي معاصردرجهت بهبود و غني نمودن تحقيق خودبهره مندگردند . نمونهايي از نت نويسي جديد ترانه هاي موسيقي لري كه بوسيله نگارنده اين مقاله نت نگاري شده جهت پژوهشي به ميراث فرهنگي لرستان تحويل گرديده است . نت نويسي موسيقي محلي مي بايست براساس شيوه هاي معاصرساده ، بدون تغييرات و بدون حاشيه و مقدمه وبدون نوشتن تنظيم وآهنگسازي وهمچنين درمحدوده گام هاي مرسوم مثل دوdo باشدتا نمونه اصيلي براي پژوهش و حتي براي هنرمندان و هنرجويان موسيقي قابل استفاده باشد . « عيب مي جمله بگفتي هنرش نيزبگو » اين كتاب گذشته از مشكلات مذكور و نقاط ضعف داراي مطالب و موارد پرارجي است كه به نمونه اي از آنها اشاره مي شود . در بخش اصل و نسب خنياگران مطالب خواندني و ارزنده اي نگاشته شده است كه ميتواندمنبع خوبي براي پژوهشگران باشد . درجدول صفحه 28 شباهتهاي واژه هاي خنياگران لرستان وكوليهاي فارس به ارزشمندي مجموعه افزوده است . اشارات تاريخي و تبارشناسي به مطربان و بررسي نحوه امرارمعاش و مشاغل اين قشر از جامعه نمونه خوبي براي تحقيقات مردم شناختي و آسيب شناسي اجتماعي اين قشراست . بررسي منزلت اجتماعي مطربان لرستان و اشاره به وضعيت آموزش و نقش اين متغيرها درتغييرات اجتماعي با توجه به كمبود و فقرمنابع مكتوب دراين زمينه تلاش ستودني و مغتنمي است كه بقلم اين استاد فرزانه متحقق شده است . بحث شاهنامه خواني با وجود اينكه چكيده ي بي كاست و افزودي از مقاله شاهنامه خواني دكترامان الهي است كه در نشريه شقايق سال اول شماره 3و4 پاييز و زمستان 1376 چاپ شده بود اما ارزشمند و خواندني است . طرح جلدكتاب بسيار زيبا و گيرا است . عكس هاي پاياني كتاب نمونه هاي تصويري خوبي براي ديدن برخي ازنمونه هاي اين جستارهستند . كتاب « موسيقي در فرهنگ لرستان » در زمينه تاريخي و مردم شناسي و حتي آسيب شناسي سرشار از مطالب ارزنده علمي وگرانبهايي است كه به نظرميرسدبيشترمطالب آن حاصل سفرها و تحقيقات ميداني استاد . باشد خواندن اين كتاب به پژوهشگران و تمامي علاقمندان موسيقي و فرهنگ لرستان توصيه ميشود .
+ نوشته شده توسط فرهاد مشتاق در سه شنبه بیست و هشتم فروردین 1386 و ساعت
2:17 بعد از ظهر |